Gmina należy do grupy średnich jednostek administracyjnych województwa lubuskiego. W planie zagospodarowania przestrzennego województwa, gmina zaliczona została do grupy gmin o znaczeniu regionalnym, w hierarchii obejmującej gminy o randze ponadregionalnej, regionalnej i lokalnej.

Obszar gminy wynosi: 11292 ha (113 km²)
-  w tym:

• użytki rolne            7576 ha, ok. 67,1% obszaru gminy
• lasy                        2972 ha, ok. 26,3% obszaru gminy
• pozostałe grunty     744 ha, ok. 6,6 % obszaru gminy

Gmina jako jednostka administracyjno–gospodarcza stanowi obszar o charakterze w zasadzie monofunkcyjnym. Najbardziej rozwiniętą funkcją gminy jest rolnictwo. Rozwój tej funkcji warunkują relatywnie wysokie klasy bonitacyjne gleb. Gleby klasy III-ciej zajmują obszar 3590 ha (47,3 % użytków rolnych), klasy IV tej – 2753 ha (36,3 %) i klasy II- giej 69 ha (0,9 %).

Funkcjami uzupełniającymi są: usługi na rzecz miejscowej ludności, leśnictwo i w niewielkiej skali przemysł.

Gmina nie posiada udokumentowanych złóż surowców mineralnych ani warunków przyrodniczych dla rozwoju funkcji rekreacyjnej (stacjonarnego wypoczynku).

Siedziba gminy wieś Szczaniec pełni rolę lokalnego ośrodka obsługi ludności, ze strefą wpływu pokrywającą się  z granicami administracyjnymi gminy. Wiodącymi funkcjami w miejscowości są: rolnictwo, usługi, obsługa rolnictwa    i w mniejszym stopniu przemysł.

Oprócz miejscowości Szczaniec, w strukturze osadniczej gminy wyróżniają  się wsie: Myszęcin i Smardzewo. W Myszęcinie dominuje rolnictwo oraz obsługa podróżnych i komunikacji z uwagi na położenie wsi przy trasie Warszawa – Poznań – Berlin (droga krajowa nr 2), a w Smardzewie: rolnictwo     i obsługa rolnictwa.

Rolnictwo traktuje się nadal jako wiodącą funkcję gminy opartą na ugruntowanych podstawach. Przewiduje się ponadto, że nastąpi wzrost znaczenia funkcji przemysłowej i usługowej, z uwagi na korzystne warunki lokalizacji inwestycji na terenie gminy oraz dobrą obsługę komunikacyjną gminy i jej dogodne powiązanie z układem dróg krajowych i regionalnych.