Według regionalizacji fizyczno-geograficznej J. Kondrackiego gmina Szczaniec leży w obrębie makroregionu Pojezierza Lubuskiego. W granicach gminy T. Bartkowski wydziela dwie jednostki morfologiczne różniące się zasadniczo typem rzeźby:

• Obniżenie Obry Gniłej  (Rów Brójecki, Bruzda Zbąszyńska)
• Wzgórza Osieńsko - Sulechowskie (Wzgórza Sulęcińsko-Swiebodzińskie)

Obniżenie Obry Gniłej    - to rozległa równina sandrowa wznosząca się od 60 – 70 m n.p.m.. Średnie spadki terenu nie przekraczają 2 %, a na całej powierzchni występują liczne, niewielkie zagłębienia bezodpływowe tworząc oczka wodne lub  tereny podmokłe. Te cechy morfometryczne  kwalifikują  ten  obszar  do równinnego typu rzeźby.

Wzgórza Osieńsko-Sulechowskie – reprezentują żywszy rytm rzeźby, który jest odzwierciedleniem form morenowych o różnej genezie. Falisto – pagórkowaty typ rzeźby tworzą pagórki moreny czołowej, przeważnie spiętrzonej, ciągnącej się równoleżnikowo między Lubinickiem a Opalewem  oraz drugi ciąg morenowy między Rakowem a Podmoklem Małym. Wysokości bezwzględne wahają się tu od ok. 90 do 135 m n.p.m. w ciągu drugim. Nachylenia stoków na tym obszarze wahają się w granicach do 20 %.

Na obrzeżu ciągów moren czołowych występują w płatach różnej wielkości moreny denne płaskie i faliste, reprezentujące falisty typ rzeźby. Wysokości bezwzględne oscylują w granicach 70 – 90 m n.p.m.. Granica z obszarem rzeźby równinnej pola sandrowego jest bardzo wyraźna, tworząc krawędź morfologiczną w południowym odcinku przebiegu.

W rzeźbie gminy wyraźnie zaznacza się również granica rynny glacjalnej świebodzińsko  podłogowskiej, wykorzystanej przez rzekę Lubinicę, prawy dopływ Obry Leniwej.

Budowa geologiczna, surowce mineralne

W budowie geologicznej terenu udział biorą osady czwartorzędowe i trzeciorzędowe spoczywające na starszym podłożu. Osady czwartorzędowe     w obrębie wzgórz morenowych cienką warstwą od powierzchni terenu okrywają osady starsze, trzeciorzędowe. Te pierwsze wykształcone są głównie jako gliny zwałowe i piaski gliniaste z niewielkimi przewarstwieniami piasków drobno i średnioziarnistych.

Osady trzeciorzędowe to pyły, iły i piaski drobnoziarniste oraz węgiel brunatny (lignit – odmiana węgla brunatnego o dobrze zachowanej strukturze drewna).

W obrębie Rowu Brójeckiego osadzone zostały o znacznej miąższości czwartorzędowe osady piaszczyste, wykształcone głównie jako piaski  różnej granulacji. Od powierzchni terenu przykryte są kilkumetrową warstwą najmłodszych osadów holoceńskich wykształconych jako piaski i torfy.

Surowce mineralne.

W obszarze gminy brak jest udokumentowanych złóż surowców mineralnych, możliwych do eksploatacji na skalę przemysłową. Kruszywa naturalne – piaski średnie i drobne z przewarstwieniami pospółki i żwiru eksploatowano na potrzeby lokalne w odkrywkach koło Ojerzyc i Wolimirzyc. Surowce ceramiczne – gliny zwałowe cechuje niska jakość ze względu na zanieczyszczenia marglem i otoczakami, nie nadają się więc  do eksploatacji.

Na pograniczu z gminą Zbąszynek występują złoża torfu typu niskiego, zajmujących powierzchnię ok. 442 ha. Zasoby pierwotne wynosiły 4.818 tyś. m³ a średnia miąższość złoża – 1,09 m . Eksploatacja złoża ze względu na jego niską wartość energetyczną zastała zaniechana.

Warunki wodne

Wody powierzchniowe.

Obszar gminy w całości należy do zlewni Obry Leniwej, która na tym odcinku jest skanalizowana. Największym jej naturalnym dopływem jest Lubinica. Pozostałe mniejsze dopływy stanowią system rowów melioracyjnych, drenujących podmokłe tereny prawobrzeżnej części zlewni Obry Leniwej. Szereg cieków ma charakter okresowy, prowadząc wodę po wystąpieniu intensywnych opadów. Odnosi się to również do licznych rowów prowadzących wodę w okresach wysokich stanów.

Reżim hydrologiczny Obry Leniwej charakteryzuje się podwyższonymi  stanami wody w dwu okresach rocznych. Wiosną w wyniku roztopów oraz       w czasie kulminacji letniej (lipiec).
Charakterystyczne przepływy Obry Leniwej:
- Q śr  -  1,62 m/s
- Q śr max  -  3,68 m/s

Stan czystości wody Obry Leniwej – nie odpowiada normom.

Wody podziemne.

Głównym poziomem wodonośnym w obszarze gminy jest czwartorzęd. Wody tego poziomu występują w różnych warunkach strukturalno-geologicznych. Obszary zbudowane z nieprzepuszczalnych lub mało przepuszczalnych utworów spoistych cechuje wysoki poziom wody gruntowej   i jest uzależniony od miąższości zalegających na tych warstwach osadów piaszczystych.

W dolinie Lubinicy poziom wody gruntowej waha się od 0,5 do 2,7 m p.p.t.

W obszarach wysoczyznowych zwierciadło wody gruntowej charakteryzuje się dużą zmiennością  i jego poziom waha się od 12 do 1,2 m p.p.t. w dolinkach.  Z kolei na obszarach sandrowych wyróżnić można tereny odznaczające się głębszym zaleganiem wód gruntowych (ponad 2 m p.p.t.)  i torfowisk niskich , gdzie woda może osiągać powierzchnię terenu.

Główny poziom użytkowy wód eksploatowany studniami głębinowymi jest w obszarze gminy znacznie zróżnicowany. W rejonie Szczańca głębokość studni waha się w granicach 30 - 33 m, Smardzewa 48 - 75 m, Dąbrówki Małej 50 m, Wolimirzyc 60 m, a w rejonie wsi Kiełcze 124 m. Najpłytsze ujęcia wód występują w rejonie Myszęcina 12 - 17 m.

Znaczna część gminy Szczaniec, poza niewielkimi fragmentami południowym i północnym znajduje się w zasięgu Głównego Zbiornika Wód Podziemnych nr 144, posiadającego status Wysokiej Ochrony Wód (OWO)      i rozciągającego się w układzie równoleżnikowym od Słubic  po Zbąszynek.

Klimat

Położenie geograficzne gminy, podobnie jak całej Ziemi Lubuskiej sprawia, że na te tereny w okresie rocznym napływają różnorodne masy powietrza. Zdecydowanie przeważają jednak masy powietrza polarno-morskiego, napływające z sektora zachodniego, na które przypada  ok. 64 % dni w ciągu roku oraz powietrza polarno-kontynentalnego – 28 % dni. Pozostałe 8 % dni przypada na masy powietrza arktycznego oraz cisze. Ścieranie się mas powietrza o różnych cechach termiczno-wilgotnościowych kształtuje określony układ pogód i powoduje, że klimat Ziemi Lubuskiej, a więc również i obszaru gminy określa się jako „przejściowy” z wyraźną przewagą cech oceanicznych.

Klimat gminy jest więc stosunkowo łagodny, szczególnie zimy są łagodne         z częstymi odwilżami, zaś lato nieco chłodniejsze z minimalnie większą liczbą opadów atmosferycznych. Amplitudy temperatur są mniejsze od przeciętnych w głębi kraju, charakterystyczna jest długa i raczej pogodna jesień. Roczne amplitudy temperatur wahają się w granicach 20°C, a średnie roczne temperatury oscylują w granicach 8-8,5°C. Średnia temperatura lipca wynosi 17,7°C, a stycznia  -1,7°C. Roczne sumy opadów  - w granicach 600 mm.
Klimat lokalny. Warunki topoklimatu gminy są na ogół korzystne w zakresie stosunków termiczno-wilgotnościowych oraz nawietrzania. W związku z ukształtowaniem powierzchni oraz własności termicznych podłoża – wyraźnie wyodrębniają się dwa podstawowe obszary , cechujące się odmiennymi warunkami topoklimatu. Są to:

• obszary pozadolinne, o korzystnym układzie stosunków termiczno-wilgotnościowych i dobrym przewietrzaniu
• obszary dolinne, gdzie warunki klimatyczne kształtowane są przez rozległe powierzchnie podmokłe, lub z wysokim zwierciadłem wody gruntowej, porośnięte przez łąki i lasy. Charakteryzują się dużą inwersyjnością, niekorzystnymi stosunkami termiczno-wilgotnościowymi, a w obszarach leśnych małym przewietrzaniem. Stanowią obszary tworzenia się i utrzymywania mgieł radiacyjnych.

Higiena atmosfery

Stan higieny powietrza atmosferycznego w obszarze gminy uznać należy za korzystny. Brak jest zakładów przemysłowych oraz innych źródeł emisji mogących niekorzystnie oddziaływać na stan higieny atmosfery.

Miejscowe źródła zanieczyszczeń atmosfery to głównie tzw. emisja niska, związana z paleniskami domowymi w okresie jesienno-zimowym. Większość drobnych źródeł emisji (kotłownie) na terenie gminy koncentruje się w rejonie Szczaniec-Myszęcin.

Znaczącym elementem sprawiającym uciążliwość dla otoczenia jest droga krajowa nr 2, ze względu na emisję spalin oraz hałas.

Flora  i  fauna

Pod względem przyrodniczo-leśnym obszar gminy położony jest  w Dzielnicy Pojezierza Lubuskiego. Dominują tu siedliska borowe, które wyrosły na małożyznych piaskach fluwioglacjalnych i fluwialnych w strefie pól sandrowych oraz w obrębie wysoczyzny morenowej. Najczęściej występującym typem siedliskowym lasu jest bór świeży (Bśw), występujący na glebach bielicowych wytworzonych z piasków luźnych i słabogliniastych. Drzewostan tworzy przeważnie sosna z domieszką brzozy i akacji.

Bór mieszany świeży (BMśw) obszarowo reprezentuje drugi typ siedliskowy. Zajmuje on gleby średnio zbielicowane, wytworzone z piasków słabogliniastych, różnoziarnistych oraz piasków lekko gliniastych i mocnych. Na tych siedliskach przeważają drzewostany sosnowe z domieszką świerku,  dębu, daglezji, buku i brzozy. W runie występują : borówka czernica, rokiet, gajnik, trzcinnik, śmiałek, orlica, jeżyna, szczawik, śródmaczek.     

Las mieszany (LM) występuje wyspowo na terenie całej gminy, zajmując gleby brunatne zdegradowane i brunatne. Drzewostany tworzą prawie wszystkie gatunki z przewagą sosny i dębu.     

Las wilgotny (LW) zajmuje niewielkie powierzchnie w rejonie rezerwatu „Grodiszcze. ”

Brak większych zbiorników wodnych  powoduje, że na terenie gminy nie występują zbiorowiska roślinności wodnej i bagiennej, poza małymi fragmentami trzcinowisk i turzycowisk w dolinie Obry Leniwej i Lubinicy. Z tych też powodów na terenie gminy występuje niewiele rzadkich , ginących gatunków roślin. Inwentaryzacja przyrodnicza gminy wymienia takie gatunki jak: widłak goździsty występujący w okolicach Smardzewa,  przylaszczka  i gwiazdnica wielkokwiatowa w rejonie rezerwatu „Grodziszcze”, kokorycz pusta, bluszcz – często występujący w lasach łęgowych i grądach oraz w parku w Szczańcu, pierwiosnka lekarska i storczyk szerokolistny.

Świat zwierzęcy w obszarze gminy jest również stosunkowo ubogi, za wyjątkiem doliny Obry Leniwej, gdzie koncentrują się stanowiska rzadkich i zagrożonych gatunków zwierząt. Generalnie fauna obszaru gminy reprezentowana jest przez typowe gatunki pospolite występujące na Pojezierzu Lubuskim. Duże powierzchnie łąk i pastwisk, liczne zadrzewienia, mozaikowy układ pól, tworzą generalnie dogodne warunki dla życia i rozwoju zwierząt z różnorodnych grup systematycznych. Pod tym względem najkorzystniej prezentuje się obszar gminy w rejonie rezerwatu „Grodziszcze”, gdzie stwierdzono bardzo duże zagęszczenie gatunków ptaków, jedno z najwyższych spotykanych w lasach Ziemi Lubuskiej.

Spośród rzadkich gatunków występujących na terenie gminy wymienić należy: bocian biały, orlik krzykliwy, żuraw, czajka, siniak, dzięcioł średni, świerszczak, strzemieniówka, remiz oraz borsuk. Większość wymienionych gatunków przebywa w rejonie rezerwatu „Grodziszcze” i dolinie Obry Leniwej.

Obszary i obiekty podlegające ochronie prawnej

W obszarze gminy występują tereny oraz obiekty, które ze względu na obecne uregulowania prawne objęte zostały określonymi formami ochrony jakie ustanowione zostały w Rozdziale 3 – Formy ochrony przyrody – ustawy z dnia 16 października 1991 r. o ochronie przyrody (Dz. U. Nr 114, poz. 472 z późn. zm.). I tak:

1. Obszary chronionego krajobrazu. Na podstawie w. w. ustawy ukazało się Rozporządzenie Nr 14 Wojewody Lubuskiego z dnia 24 lipca 2003 r. w sprawie określenia obszarów chronionego krajobrazu na terenie województwa lubuskiego (Dz. Urz. Woj. Lubuskiego Nr 47, poz. 820), które wyznacza obszar chronionego krajobrazu o powierzchni 23.375 ha w jednostce „17 – Rynny Obrzycko-Obrzańskie” położony w 12 gminach, w tym w gminie Szczaniec obszar obejmujący 2.335 ha, co stanowi      20,7 % ogólnej powierzchni gminy.
   
   Obszar chronionego krajobrazu obejmuje wyróżniające się krajobrazowo i przyrodniczo tereny o zróżnicowanych typach ekosystemów. Działalność gospodarcza na tych terenach podlega niewielkim ograniczeniom, polegających głównie na zakazie lokalizacji obiektów oraz prowadzeniu działań uciążliwych dla środowiska.
   
   Zasady zagospodarowania obszarów chronionego krajobrazu ujęte zostały zarówno w w.w. ustawie jak i Rozporządzeniu Wojewody Lubuskiego.
   
   W uchwalonym przez sejmik województwa lubuskiego planie przestrzennego zagospodarowania województwa – obszar chronionego krajobrazu zakwalifikowany został do sieci obszarów chronionych Natura 2000, jako „Wielkoprzestrzenne ostoje przyrody CORINE” (europejska sieć obszarów szczególnie cennych przyrodniczo). 
   
   
2. Rezerwat przyrody typu leśnego „Grodziszcze”, o powierzchni 15,75 ha. Utworzony w 1969 r. (M.P. nr 51/69), położony w Nadleśnictwie Babimost, obręb Dąbrówka, oddz. 76 a, b, c. Celem ochrony jest zachowanie wielogatunkowego lasu liściastego wraz           ze średniowiecznym grodziskiem z IX-XII wieku.
   
   Główny zespół leśny to grąd niski, a 0,4 ha to lity drzewostan bukowy w wieku ok. 180 lat, porastający pozostałości wczesnośredniowiecznego grodziska. Drzewostan grądu jest niezwykle urozmaicony i składa się       z dębu szypułkowego, jesionu, grabu ,buka , lipy drobnolistnej, jaworu, olszy czarnej i brzozy brodawkowej. Drzewa mają 100 – 200 lat.
   
   W runie dużym stopniem pokrycia wyróżniają się szczyr trwały, czyściec leśny, gwiazdnica wielkokwiatowa, niecierpek pospolity, przylaszczka.
   
   Bardzo bogata jest awifauna rezerwatu. Przeprowadzone obserwacje ornitologiczne wykazały obecność 39 gatunków ptaków,  a gniazdowanie 28 gatunków. Przeważają zięba i szpak, a na specjalną uwagę zasługują siniak i dzięcioł średni
   
   
3. Pomniki przyrody stanowią kolejną prawną formę ochrony przyrody, obejmującą pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej, lub ich skupienia o szczególnej wartości naukowej, kulturowej, historyczno-pamiątkowej oraz krajobrazowej, odznaczające się indywidualnymi cechami.
   W rejestrze Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody figuruje 12 tego typu obiektów, położonych w granicach gminy Szczaniec, wśród których poza drzewami znajduje się jeden głaz narzutowy.
   
   

   LP	Nr rejestru WKP	Przedmiot ochrony i jego położenie
   1.	57	głaz narzutowy-Smardzewo
   2.	180	dąb szyp., obw. 500 cm, Wilenko park
   3.	181	12 dębów szyp., Szczaniec park
   4.	258	2 lipy szerokol., Szczaniec park
   5.	260	dąb szyp., Szczaniec park
   6.	540	4 dęby szyp., rezerwat „Grodziszcze”
   7.	541	dąb szyp., rezerwat „Grodziszcze”
   8.	686	jesion wyniosły, Myszęcin park
   9.	687	jesion wyniosły, Myszęcin park
   10.	688	jesion wyniosły, Myszęcin park
   11.	689	dąb szypułkowy, Myszęcin park
   12.	690	dąb szypułkowy, Myszęcin park

   
   
   Skupiskiem cennych okazów drzew pomnikowych są tereny parków.  W wykazie parków będących w rejestrze Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków figurują parki położone w miejscowościach: Szczaniec, Wilenko, Ojerzyce, Myszęcin. Ponadto obiekty parkowe, choć bardzo zaniedbane, występują w Wolimirzycach i Brudzewie.
   
   Bardzo cennym elementem w krajobrazie gminy są liczne aleje jesionów, klonów, jaworów i lip, które kwalifikują się do objęcia ochroną pomnikową.
   
   Aleje:
   - aleja klonów i jaworów przy drodze Myszęcin-Szczaniec;
   - aleja klonów i jaworów przy drodze Opalewo – Szczaniec;
   - aleja lip przy drodze Szczaniec – Opalewo;
   - aleja jesionów przy drodze Szczaniec – Bolewiny;
   - aleja lip przy drodze Myszęcin – Szczaniec
   - aleja białodrzewów, topoli i jesionów przy drodze ze Szczańca do rezertwatu „Grodziszcze”;
   - aleja klonów i jaworów przy drodze Smardzewo – Jeziory
   - aleja lip przy drodze Smardzewo – Babimost:
   - aleja dębów przy rezerwacie „Grodziszcze”;
   - aleja lip przy drodze Smardzewo – Opalewo.
   
   
4. Główny Zbiornik Wód Podziemnych (GZWP) nr 144 „Dolina kopalna Wielkopolska”, który wg „Mapy obszarów Głównych Zbiorników Wód Podziemnych w Polsce, wymagających szczególnej ochrony” (red. A.S. Kleczkowski, 1990, AGH Kraków) gromadzi wody   w czwartorzędowych utworach porowych. Zbiornik ma statut wysokiej ochrony wód (OWO) i obszarowo jest  znacznej rozległości, przebiegającej równoleżnikowo przez środek województwa od Słubic po Zbąszynek. Obejmuje swym zasięgiem ok. 4/5 powierzchni gminy, a jego południowa granica przebiega poniżej Smardzewa.
   
   Zbiornik ten obejmuje warstwy wodonośne występujące w obrębie utworów wodnolodowcowych lub interglacjalnych o zwierciadle napiętym, zalegające na różnych głębokościach.  Cechą charakterystyczną tego typu zbiornika jest częściowa lub całkowita izolacja od powierzchni utworami słabo przepuszczalnymi, przeważnie glinami lub iłami. Zasilanie zbiornika odbywa się poprzez infiltrację wód opadowych na wychodniach utworów piaszczystych oraz przez okna hydrologiczne, obejmujące obszary, w których warstwy izolujące glin lub iłów są nieciągłe.
   
   Dla całego zbiornika nr 144 lub jego części opracowana zostanie dokumentacja hydrologiczna w celu ustalenia jego zasobów dyspozycyjnych oraz stref ochronnych.
   
   
5. Grunty leśne i użytki rolne prawnie chronione. Do zasobów środowiska przyrodniczego ustawowo podlegających ochronie (z mocy ustawy z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych) zalicza się również grunty leśne, w szczególności lasy ochronne, a także grunty rolne            w rozumieniu art. 2 w.w. ustawy, w szczególności użytki rolne wysokich klas bonitacyjnych (I-IV), dla których zgodę na wyłączenie z użytkowania rolniczego i leśnego wydaje minister środowiska lub właściwy terytorialnie wojewoda.
   
   Łączna powierzchnia gruntów leśnych i chronionych gruntów rolnych wynosi 83,1 % powierzchni gminy (lasy – 26,3 %, grunty rolne II-IV klasy – 56,8 %), co jest jednym z najwyższych wskaźników tego typu     w skali województwa